Καθώς κορυφαίοι ερευνητές στον τομέα της τεχνητής νοημοσύνης αναγνωρίζουν ότι η τρέχουσα φάση της τεχνολογίας πλησιάζει σε ορισμένα όρια, μια εναλλακτική προσέγγιση κερδίζει την προσοχή: η χρήση ζωντανών ανθρώπινων εγκεφαλικών κυττάρων ως υπολογιστικού υλικού.
Οι λεγόμενοι «βιοϋπολογιστές» βρίσκονται ακόμη στα πρώτα τους βήματα. Μπορούν να παίζουν απλά παιχνίδια όπως το «Pong» και να εκτελούν βασική αναγνώριση ομιλίας. Ωστόσο, ο ενθουσιασμός γύρω από αυτούς τροφοδοτείται από τρεις συγκλίνουσες τάσεις.
Πρώτον, η ραγδαία εισροή επενδυτικών κεφαλαίων σε οτιδήποτε σχετίζεται με την τεχνητή νοημοσύνη έχει καταστήσει χρηματοδοτήσιμες ακόμη και ιδέες που μέχρι πρόσφατα θεωρούνταν υπερβολικά θεωρητικές. Δεύτερον, οι τεχνικές καλλιέργειας εγκεφαλικού ιστού εκτός του ανθρώπινου σώματος έχουν ωριμάσει σημαντικά, με τη φαρμακοβιομηχανία μπαίνει γερά στο παιχνίδι. Τρίτον, η πρόοδος στις διεπαφές εγκεφάλου–υπολογιστή έχει αυξήσει την κοινωνική ανοχή σε τεχνολογίες που θολώνουν τα όρια μεταξύ βιολογίας και μηχανής.
Ωστόσο, παραμένουν πολλά ερωτήματα, επισημαίνει το The Conversation. Πρόκειται για πραγματικές καινοτομίες ή για έναν ακόμη κύκλο τεχνολογικής υπερβολής; Και ποιες είναι οι ηθικές προεκτάσεις όταν ο ανθρώπινος εγκεφαλικός ιστός μετατρέπεται σε υπολογιστικό στοιχείο;
Πώς εξελίχθηκε η τεχνολογία
Η ιδέα δεν είναι εντελώς νέα. Εδώ και σχεδόν μισό αιώνα, νευροεπιστήμονες καλλιεργούν νευρώνες πάνω σε συστοιχίες μικροσκοπικών ηλεκτροδίων, προκειμένου να μελετούν τη δραστηριότητά τους σε ελεγχόμενες συνθήκες. Στις αρχές της δεκαετίας του 2000 έγιναν τα πρώτα πειράματα αμφίδρομης επικοινωνίας μεταξύ νευρώνων και ηλεκτρονικών συστημάτων, χωρίς όμως συνέχεια. Η πραγματική ώθηση ήρθε το 2013, όταν αποδείχθηκε ότι βλαστοκύτταρα μπορούν να αυτοοργανωθούν σε τρισδιάστατες δομές που θυμίζουν ανθρώπινο εγκέφαλο, τα λεγόμενα «εγκεφαλικά οργανοειδή».
Σήμερα, νευρικός ιστός που προέρχεται από βλαστοκύτταρα χρησιμοποιείται ευρέως στην έρευνα και στη δοκιμή φαρμάκων. Ωστόσο, η νευρωνική του δραστηριότητα παραμένει στοιχειώδης, πολύ μακριά από τα οργανωμένα μοτίβα που σχετίζονται με τη νόηση ή τη συνείδηση. Οι ειδικοί συμφωνούν ότι τα σημερινά οργανοειδή δεν έχουν συνείδηση, ούτε βρίσκονται κοντά σε κάτι τέτοιο.
Το 2022, το πεδίο γνώρισε νέα δημοσιότητα, όταν η αυστραλιανή εταιρεία Cortical Labs παρουσίασε πείραμα στο οποίο καλλιεργημένοι νευρώνες «έμαθαν» να παίζουν Pong σε ένα σύστημα κλειστού βρόχου (δείτε το παραπάνω βίντεο). Η μελέτη είχε έντονη κάλυψη από τα μέσα ενημέρωσης, κυρίως λόγω του όρου «ενσωματωμένη συνείδηση», τον οποίο πολλοί επιστήμονες χαρακτήρισαν υπερβολικό και παραπλανητικό ως προς τις δυνατότητες του συστήματος. Το 2023 προτάθηκε ο όρος «νοημοσύνη οργανοειδών», πιο ουδέτερος αλλά εξίσου αμφιλεγόμενος, καθώς μπορεί να δημιουργεί την ψευδαίσθηση ισοδυναμίας με τα σύγχρονα συστήματα τεχνητής νοημοσύνης.
Η ηθική μένει πίσω, η τεχνολογία επιταχύνει
Την ίδια στιγμή, οι συζητήσεις περί ηθικής δυσκολεύονται να συμβαδίσουν με την τεχνολογική πρόοδο. Τα υπάρχοντα πλαίσια βιοηθικής αντιμετωπίζουν τα οργανοειδή ως εργαλεία βιοϊατρικής έρευνας και όχι ως συστατικά υβριδικών υπολογιστών. Κορυφαίοι ερευνητές στον τομέα των οργανοειδών έχουν ζητήσει επείγουσα ενημέρωση των κατευθυντήριων γραμμών για την ηθική, επισημαίνοντας ότι η ταχεία ανάπτυξη και εμπορευματοποίηση της έρευνας ξεπερνά την ικανότητα ρύθμισης. Επιπλέον, ακόμη και μετά από δημοσιεύσεις σε περιοδικά όπως το Nature, το ευρύ κοινό δυσκολεύεται να κατανοήσει τι ακριβώς είναι ένας «ζωντανός υπολογιστής».
Στο μεταξύ, εταιρείες και πανεπιστήμια σε ΗΠΑ, Ελβετία, Κίνα και Αυστραλία επιταχύνουν. Η ελβετική FinalSpark προσφέρει ήδη απομακρυσμένη πρόσβαση σε νευρωνικά οργανοειδή, ενώ η Cortical Labs ετοιμάζεται να διαθέσει τον επιτραπέζιο βιοϋπολογιστή CL1. Ακαδημαϊκές ομάδες, όπως αυτή του Πανεπιστημίου της Καλιφόρνια στον Σαν Ντιέγκο, διατυπώνουν φιλόδοξες προτάσεις εφαρμογών, που περιλαμβάνουν από τη μοντελοποίηση περιβαλλοντικών καταστροφών έως τη μελέτη νευρολογικών παθήσεων.
Σε έναν κόσμο όπου προσωπικότητες όπως ο Ίλον Μασκ προωθούν νευρωνικά εμφυτεύματα και διανθρωπιστικά οράματα, η «νοημοσύνη οργανοειδών» επαναφέρει θεμελιώδη ερωτήματα: τι ορίζουμε ως νοημοσύνη, πότε – αν ποτέ – ένα σύνολο ανθρώπινων κυττάρων αξίζει ηθικής μέριμνας και πώς θα πρέπει να ρυθμιστούν βιολογικά συστήματα που αρχίζουν να συμπεριφέρονται σαν μικροσκοπικοί υπολογιστές. Η τεχνολογία βρίσκεται ακόμη στην αρχή, αλλά η πορεία της δείχνει ότι αυτές οι συζητήσεις αποκτήσουν επείγοντα χαρακτήρα πολύ νωρίτερα απ’ όσο αναμενόταν.
