Σε τροχιά σημαντικών αλλαγών εισέρχεται η Τοπική Αυτοδιοίκηση, με τον νέο Κώδικα να προβλέπει ριζική αναμόρφωση του τρόπου εκλογής δημάρχων και περιφερειαρχών, καθώς και του συνολικού εκλογικού συστήματος.
Κεντρική αλλαγή αποτελεί η εκλογή των αυτοδιοικητικών αρχών (δήμαρχοι και περιφερειάρχες) από την πρώτη Κυριακή, χωρίς την ανάγκη δεύτερου γύρου. Σύμφωνα με το νέο πλαίσιο, οι πολίτες θα έχουν τη δυνατότητα να ψηφίζουν τον συνδυασμό της επιλογής τους, ενώ θα εισάγεται και η λεγόμενη εναλλακτική ψήφος, η οποία θα λαμβάνεται υπόψη υπό συγκεκριμένες προϋποθέσεις, εφόσον δεν επιτευχθεί ισχυρό ποσοστό από την πρώτη καταμέτρηση. Ειδικότερα, αν ο πρώτος συνδυασμός δεν ξεπεράσει ένα συγκεκριμένο όριο, ενεργοποιείται δεύτερη φάση καταμέτρησης, όπου συνυπολογίζονται και οι εναλλακτικές επιλογές των ψηφοφόρων, χωρίς να απαιτείται νέα προσέλευση στις κάλπες.
Παράλληλα, ο Κώδικας προβλέπει τη δυνατότητα ηλεκτρονικής ψήφου σε ειδικά διαμορφωμένα εκλογικά κέντρα, με στόχο την ενίσχυση της συμμετοχής και την απλούστευση της διαδικασίας. Η εφαρμογή ψηφιακών εργαλείων επεκτείνεται συνολικά στη λειτουργία των δήμων και περιφερειών, με στόχο τον εκσυγχρονισμό της διοίκησης και τη μεγαλύτερη διαφάνεια. Η θητεία των αυτοδιοικητικών αρχών ορίζεται πλέον σε πέντε έτη, ενώ αλλάζει και το θεσμικό πλαίσιο λειτουργίας των οργάνων της Τοπικής Αυτοδιοίκησης, με σαφέστερη κατανομή αρμοδιοτήτων και ενίσχυση των μηχανισμών ελέγχου και λογοδοσίας.
Ο Οδικός Χάρτης των 10 αλλαγών στην Τοπική Αυτοδιοίκηση
Σύμφωνα με το υπουργείο Εσωτερικών, οι δέκα πιο σημαντικές αλλαγές που έρχονται με τον Κώδικα στην Τοπική Αυτοδιοίκηση, έχουν ως ακολούθως:
1. Οι περιφέρειες της χώρας, 15 χρόνια μετά τη θεσμοθέτησή τους δεν είχαν αποκτήσει ένα ενιαίο νομοθετικό πλαίσιο, με αποτέλεσμα ταυτόχρονα να διέπονται από διατάξεις που αφορούν τις κεντρικές κρατικές υπηρεσίες, τις πρώην κρατικές περιφέρειες και τις αιρετές νομαρχίες. Σε πολλές περιπτώσεις, το ίδιο ζήτημα μπορούσε να εμπίπτει στην αρμοδιότητα περισσότερων του ενός φορέων, χωρίς σαφή ιεράρχηση, γεγονός που οδηγούσε σε αναποτελεσματικότητα και σύγχυση. Αυτό τελειώνει με τη θεσμοθέτηση του ενιαίου Κώδικα Τοπικής Αυτοδιοίκησης για δήμους και περιφέρειες.
2. Συμμετοχή πολιτών στην οργάνωση και στη δράση των δήμων. Θεσμοθέτηση της διεξαγωγής συμβουλευτικού δημοτικού δημοψηφίσματος με ηλεκτρονική ψηφοφορία και θεσμικές εγγυήσεις για τη διαδικασία διεξαγωγής του. Αναβάθμιση των συμβουλίων νέων, με σαφείς κανόνες για την εκλογή τους και ηλεκτρονική διαδικασία ψηφοφορίας.
3. Ενίσχυση της διαφάνειας και της λογοδοσίας των αιρετών οργάνων. Η υποχρέωση δημοσιοποίησης των αποφάσεων, η αξιοποίηση των ψηφιακών μέσων και η ενίσχυση των μηχανισμών ελέγχου συμβάλλουν στη δημιουργία ενός πλαισίου που ενισχύει την εμπιστοσύνη των πολιτών προς τη διοίκηση.
4. Αναδιοργάνωση του συστήματος διακυβέρνησης των δήμων και των περιφερειών. Με την αποσαφήνιση των αρμοδιοτήτων των συλλογικών οργάνων της αυτοδιοίκησης (δημοτικό και περιφερειακό συμβούλιο, δημοτική και περιφερειακή επιτροπή, λοιπές επιτροπές και συμβουλευτικά όργανα) και την καθιέρωση ενιαίων κανόνων λειτουργίας, επιδιώκεται η βελτίωση της αποτελεσματικότητας και η αποφυγή συγκρούσεων αρμοδιοτήτων.
5. Αποτελεσματικότητα και διαφάνεια στη λειτουργία των οικονομικών υπηρεσιών, ώστε να μην δημιουργούνται γκρίζες ζώνες επιδεχόμενες πολλαπλών ερμηνειών.
6. Αντικειμενικό και στοχευμένο σύστημα ελέγχου νομιμότητας αποκλειστικά (και σε καμία περίπτωση σκοπιμότητας) επί των πράξεων και των οργάνων διοίκησης της αυτοδιοίκησης, μέσω της λειτουργίας ολοκληρωμένου πληροφοριακού συστήματος και της Αυτοτελούς Υπηρεσίας Ελέγχου Νομιμότητας Ο.Τ.Α..
7. Σαφής προσδιορισμός της καταστατικής θέσης των οργάνων διοίκησης της αυτοδιοίκησης, δηλαδή της αντιμισθίας και των εξόδων παράστασης, της αναστολής της επαγγελματικής τους δραστηριότητας ή της λήψης ειδικής άδειας.
8. Καταγραφή και συστηματοποίηση των αρμοδιοτήτων των δήμων και των περιφερειών στο πλαίσιο της πολυεπίπεδης διακυβέρνησης, με στόχο τη σαφή κατανομή τους μεταξύ των διαφορετικών επιπέδων διοίκησης. Με τον τρόπο αυτό, αποφεύγονται επικαλύψεις και κενά, ενώ ενισχύεται η συνεργασία μεταξύ των επιπέδων διακυβέρνησης προς όφελος του πολίτη.
9. Αλλαγή του τρόπου εκλογής αυτοδιοικητικών Αρχών, με κατάργηση του δεύτερου γύρου των εκλογών και δυνατότητα ηλεκτρονικής ψηφοφορίας σε ειδικά εκλογικά κέντρα παρουσία δικαστικού αντιπροσώπου, προκειμένου να ενισχυθεί η νομιμοποίηση των αιρετών αρχών και η συμμετοχή των δημοτών.
10.Ψηφιακός μετασχηματισμός της Αυτοδιοίκησης. Υπάρχει μια συνειδητή επιλογή στον Κώδικα να λειτουργούν ηλεκτρονικές εφαρμογές προς υποβοήθηση της συμμετοχής των πολιτών στα όργανα της αυτοδιοίκησης, αλλά και της εξυπηρέτησής τους στην καθημερινή διάδραση με την αυτοδιοίκηση. Έτσι, στο πλαίσιο του Κώδικα προβλέπεται η δημιουργία εφαρμογών με πολλαπλές διαλειτουργικότητες.
